Ontologie formy | Ewa Zawadzka i Katarzyna Koczyńska-Kielan

Wspólna wystawa Ontologie formy Katarzyny Koczyńskiej-Kielan i Ewy Zawadzkiej proponuje myślenie o formie jako sposobie relacji z rzeczywistością. Pomimo powierzchownych podobieństw formalnych – redukcji środków, dyscypliny gestu, ograniczonej palety kolorystycznej oraz zbliżonych źródeł wrażliwości i doświadczenia – zestawione realizacje łatwo prowokują interpretację opartą wyłącznie na wizualnej zbieżności. Jednak podobieństwo języka formalnego nie prowadzi tu do jednorodności sensu. Przeciwnie – odsłania różnice głębszego porządku.

W pracach obu artystek forma staje się narzędziem interpretacji obserwowanej rzeczywistości, lecz prowadzi do odmiennych ontologii. Podobne środki formalne organizują dwa różne sposoby rozumienia relacji między formą a światem. U jednej forma koncentruje się i autonomizuje, budując własny porządek relacji materii, światła i rytmu; u drugiej otwiera się na zmienność doświadczenia i pozostaje w dialogu z rzeczywistością.

Katarzyna Koczyńska-Kielan

W twórczości Katarzyny Koczyńskiej-Kielan forma nie zamyka się w autonomii dzieła. Jej realizacje pozostają wrażliwe na zmienność świata – na materię, proces oraz doświadczenie przestrzeni. Redukcja środków nie oznacza tu izolacji formy, lecz przeciwnie: umożliwia jej wejście w relację z otoczeniem.

Forma działa jako medium kontaktu ze światem. Jej powściągliwość nie prowadzi do zamknięcia, lecz do intensyfikacji relacji między obiektem, przestrzenią i percepcją widza. Prace Koczyńskiej-Kielan można odczytywać jako formy pozostające w stanie otwarcia – reagujące na kontekst, materialność i obecność ciała w przestrzeni.

W tym sensie forma nie tyle reprezentuje rzeczywistość, ile pozostaje w procesie jej rozpoznawania. Jest sposobem orientowania się w świecie – narzędziem wrażliwego kontaktu z jego zmiennością.

Ewa Zawadzka

W twórczości Ewy Zawadzkiej podobny rygor formalny prowadzi w odmiennym kierunku. Materia pozostaje autonomiczna i konsekwentnie domyka się w rozwiązaniach podporządkowanych dyscyplinie kompozycyjnej. Redukcja środków służy tu koncentracji formy.

Relacje między światłem, płaszczyzną i rytmem budują strukturę, która nie odwołuje się bezpośrednio do zewnętrznej rzeczywistości, lecz ustanawia własny porządek obecności. Forma zagęszcza się i działa „do wewnątrz”, organizując przestrzeń obrazu jako pole napięć między materią a światłem.

W tym sensie prace Zawadzkiej kierują doświadczenie widza ku skupieniu. Percepcja zostaje spowolniona, a obraz staje się przestrzenią kontemplacji, w której sens nie ujawnia się natychmiast, lecz wyłania się stopniowo w procesie uważnego patrzenia.

Sztuka i „spojrzenie zatrzymane”

Wystawa Ontologie formy postuluje uważność. To sztuka zdyscyplinowana, operująca ograniczeniem środków i ciszą formy, pozwalająca doświadczeniu wydarzyć się przed jego nazwaniem. W czasach, gdy obrazy mnożą się szybciej, niż jesteśmy w stanie je zobaczyć, a doświadczenie podlega logice natychmiastowego rozpoznania, twórczość Koczyńskiej-Kielan i Zawadzkiej można czytać jak esej o doniosłości przerwy w nieustannej potrzebie interpretacji.

W tym sensie sztuka operująca redukcją i dyscypliną formy może być rozumiana jako szczególna „pedagogika widzenia”, o której pisze Byung-Chul Han w książce The Burnout Society. W świecie nadmiaru obrazów sztuka ta przywraca samą możliwość uważnego patrzenia. Może właśnie dlatego najbardziej zdyscyplinowane formy okazują się dziś tymi, które najpełniej przywracają doświadczeniu czas potrzebny, by świat mógł zostać naprawdę zobaczony.

dr Adriana Zimnowoda | kuratorka wystawy