Warsztaty Mistrzowskie z tworzenia pająków ludowych

W piątek, 23 stycznia, Warsztatami Mistrzowskimi prowadzonymi przez Małgorzatę i Tomasza Krajewskich zainaugurowaliśmy działania towarzyszące wystawie „Pająki – ozdoby, które przynoszą szczęście”.

W tym roku, przygotowując prezentację w ramach 16. Międzypokoleniowego Festiwalu „Zagłębie i Sąsiedzi”, Galeria Sztuki PKZ koncentruje się na tradycji wykonywania pająków ludowych – jednej z najbardziej charakterystycznych form polskiej plastyki obrzędowej. Dzięki zaangażowaniu Mistrzów prowadzących warsztaty – Małgorzaty i Tomasza Krajewskich – w 2024 roku umiejętność wykonywania pająków ludowych ze słomy, bibuły i papieru została wpisana na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.

Celem projektu Galerii Sztuki PKZ jest umożliwienie jak największej liczbie odbiorców poznania pająków – nie tylko poprzez oglądanie kolekcji prezentowanej na wystawie, lecz także dzięki bezpośredniemu udziałowi w procesie tworzenia własnej, unikatowej ozdoby. Dlatego program wystawy obejmuje szereg dodatkowych działań, w tym dwa Warsztaty Mistrzowskie skierowane do pracowników PKZ, w szczególności instruktorów zajęć plastycznych.

Pierwsze spotkanie mistrzowskie poprowadzili depozytariusze tradycji z Lubelszczyzny – Małgorzata i Tomasz Krajewscy, członkowie Stowarzyszenia Twórców Ludowych, którzy od lat wykonują pająki metodą tradycyjną. Tematem warsztatów były pająki krystaliczne – o najbardziej skomplikowanej „matematycznej” formie i konstrukcji. Kolejny warsztat odbędzie się w najbliższy czwartek 29 stycznia i poprowadzi go Hanna Stano – współczesna artystka, która twórczo interpretuje formę pająków, łącząc tradycję z nowoczesną estetyką oraz kontekstem terapeutycznym.

W kolejnych etapach projektu instruktorzy PKZ realizować będą warsztaty dla dzieci, młodzieży, grup szkolnych oraz warsztaty międzypokoleniowe, organizowane we współpracy z Kołami Gospodyń. Prace, które powstaną podczas tych spotkań będzie można podziwiać na wystawie „Pająki – ozdoby, które przynoszą szczęście”, prezentowanej w przestrzeniach Pałacu Kultury Zagłębia w czasie trwania Festiwalu „Zagłębie i Sąsiedzi” – już w kwietniu bieżącego roku.

W XIX i na początku XX wieku pająki ludowe stanowiły ważny element dekoracyjny chałup wiejskich. Pająki były wykonywane powszechnie w Polsce na terenach wiejskich przez kobiety i młode dziewczyny.

Pająki wykonywano ze słomy najczęściej żytniej, papieru i bibuły. Dekorowano nimi ubogie izby aby nadać im charakteru odświętnego a do tego pająk wykonany ze świeżego zboża symbolizował szczęście, pomyślność i dostatek w Nowym Roku. Dlaczego pająk? – Ponieważ skomplikowane konstrukcje ze słomy przypominają sieć pajęczą.

W wyniku przemian społecznych i gospodarczych po II wojnie światowej, zwyczaj wykonywania pająków zaczął zanikać. Wyparła je w pewnym sensie choinka, która „przyszła” do nas z zachodu. Tylko dzięki niektórym gospodyniom, w których domach panował zwyczaj przekazywania tradycji z pokolenia na pokolenie możemy obecnie oglądać ciekawe eksponaty z lat 50-tych, 60-tych, czy 70-tych zachowane w muzeach.

Jesteśmy depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa kulturowego Lubelszczyzny. Ok. 15 lat temu postanowiliśmy podjąć działania i po kontaktach z etnografami i osobami starszymi, które pamiętały jeszcze dawny wystrój pomieszczeń, zaczęliśmy odtwarzać stare wzory charakterystyczne dla regionu Lubelskiego. Materiał na pająki pozyskujemy z żyta, które specjalnie siejemy (stare odmiany), własnoręcznie kosimy, oczyszczamy i przygotowujemy do wykonywania ozdób.

Od 2013 roku należymy do Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Nasze prace w dziedzinie twórczości ludowej zaliczane są przez etnografów do plastyki obrzędowej. Angażujemy się w upowszechnianie ginącej tradycji i rękodzieła ludowego. Wykonywane przez nas wyroby charakteryzują się zgodnością z tradycją naszego regionu oraz dużymi walorami artystycznymi. Swoje wyroby prezentujemy i sprzedajemy na festiwalach i jarmarkach ludowych w całej Polsce. Ponadto wystawialiśmy je również we Francji, Izraelu i w Turcji.
Obecnie prowadzimy dużo szkoleń i warsztatów dla wszystkich grup wiekowych, przybliżając swoim słuchaczom historię i tradycje ludowe Lubelszczyzny.